بررسی مساله مالکیت آب‌های سطحی و زیرزمینی از منظر فقه اسلامی و قوانین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس مستقل آب
2 عضو هیئت علمی گروه پژوهشی سازه‌های صنعت برق، پژوهشگاه نیرو، مرکز اصفهان، ایران
چکیده
از مباحث مهم مالکیت آب حقابه است که عدم شناخت کامل آن منشاء منازعات آبی می‌گردد. نخست به تعریف حقابه و جایگاه آن در حقوق پرداخته شده و جایگاه آن در نظام حقوقی ایران بررسی شده است. حقوق اشخاص بر آب‏های سطحی و زیرزمینی از منظر قوانین و فقه اسلامی تا پیش از تصویب قانون آب و نحوه ملی شدن آن در سال ۱۳۴۷ و نیز قانون توزیع عادلانه آب در سال ۱۳۶۱، قانون مدنی کشور و مصوبات شورای نگهبان و مبانی فقهی و شرعی تشریح گردیده است. ادله فقهی و قانونی مسئله انفال و منابع آب متعلق به اشخاص ، تفسیر مفاد قانون توزیع عادلانه آب و بویژه بحث مشترکات از منظر حقوق افراد تشریح گردیده است. تا پیش از تصویب قوانین ملی شدن آب و توزیع عادلانه آب، مالکیت آب‏ها تابع قانون مدنی بوده و بعد از تصویب این قوانین، حق اشخاص بر آب سطحی و زیرزمینی به صورت قطعی به رسمیت شناخته شده و در صورت نقصان حقابه‏ها در اثر اقدامات دولتی، دولت مکلف به جبران و یا پرداخت خسارت شده است. همچنین وظیفه حفاظت و نظارت بر بهره‏برداری از آب‏های سطحی و زیرزمینی به عهده دولت گذاشته شده و تکلیف به دولت برای جبران خسارات وارده به اشخاص، بر تصریح قانون‏به حقوق مالکانه حقابه‏داران دلالت دارد. نظریات فقهی امام خمینی و سایر مراجع و فقهای بزرگ شیعه نیز برخارج بودن منابع آب متعلق به اشخاص از شمول انفال ارائه شده است و همگی بر حقوق صاحبان حق بر منابع آب سطحی و زیرزمینی تصریح دارند.
کلیدواژه‌ها

1. فارسی
1. امامی، سیدحسین(1342). حقوق مدنی، تهران، اسلامیه،جلد نخست
2. آیت الله خامنه ای، سیدعلی، استفتائات
3. آیت الله خمینی، امام روح‌الله(1392).کتاب البیع، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، جلد سوم
4. آیت الله مکارم شیرازی، ناصر، اسفتائات
5. جعفری لنگرودی، محمد جعفر(1368). حقوق اموال، تهران، گنج دانش
6. جعفری لنگرودی، محمدجعفر(1376). ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش، چاپ هشتم
7. حسینی، سیدعلی(1381).« بازشناسی مفهوم انفال و رابطه آن با مراتع در فقه و حقوق»، نشریه فرهنگ جهاد، 29، 150-135
8. رجایی ، سیدمحمد کاظم(1376).« مالکیت و قیمت گذاری آب»، فصلنامه معرفت،23، 57-50
9. الصدوق، ابی جعفرمحمدبن علی بن الحسین بن بابویه القمی(1343). من لایحضره الفقیه ،تهران،  دارالکتب الاسلامیه،جلد چهارم
10. الطباطبائی کربلائی، سیدعلی(1376)،ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، موسسه آل‌البیت علیهم السلام لاحیاء الثرات
11. فروغی، سید علیرضا (1391). « بررسی فقهی- حقوقی مفهوم حق و ملک»، آموزه های فقه مدنی، 5، 106-79
12. قانون مدنی ایران، با اصلاحات و الحاقات بعدی، مصوب 1314، مجلس شورای اسلامی
13. مدنیان ، غلامرضا(1383). « مالکیت منابع آبی»، در: مجموعه مقالات اولین همایش بررسی مشکلات آبیاری، زهکشی و مصرف بهینه آب کشاورزی
14. مهرپور ، حسین(1387)، مجموعه نظرات شورای نگهبان، تهران، نشردادگستر، جلد نخست
 
2. انگلیسی
1. WorldBank – Average precipitation in depth, Iran (https://data.worldbank.org/indicator/ AG.LND.PRCP.MM?locations=M1)

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 28 شهریور 1405