چالش‌های تنظیم‌گری حقوقی بازار برق در مواجهه با فناوری‌های نوظهور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد، دفتر حقوقی و رسیدگی به شکایات، شرکت توزیع نیروی برق استان کردستان، سنندج، ایران
2 استادیار، گروه مهندسی کامپیوتر، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد سنندج، سنندج، ایران
چکیده
پیشرفت‌های اخیر در فناوری‌های نوین از جمله هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء و بلاک‌چین، موجب دگرگونی در مدیریت تولید، انتقال، توزیع و مصرف برق شده و با توسعه شبکه‌های هوشمند، بهینه‌سازی مصرف انرژی و ارتقای پیش‌بینی تقاضا، فرصت‌های تازه‌ای برای افزایش کارایی و پایداری در بازار برق ایجاد کرده است. هم‌زمان، این تحولات چالش‌های حقوقی پیچیده‌ای را در حوزه حفاظت از حریم خصوصی و داده‌های حاصل از تجهیزات اینترنت اشیاء، تعیین حدود مسئولیت مدنی ناشی از خطاهای الگوریتمی و تنظیم قراردادهای هوشمند مبتنی بر بلاک‌چین مطرح می‌کند. این مقاله با رویکرد تحلیلی و تطبیقی، چهارچوب حقوقی ایران را در پرتو استانداردها و تجارب نظام‌های پیشرو مانند اتحادیه اروپا، ایالات متحده و کانادا بررسی و خلاءها و پراکندگی‌های هنجاری موجود در تنظیم‌گری این فناوری‌ها در بازار برق را شناسایی می‌کند. نتایج نشان می‌دهد که در مقایسه با این نظام‌ها، حقوق ایران هنوز فاقد قواعد منسجم در زمینه حمایت از داده، مسئولیت الگوریتمی و قراردادهای هوشمند در بازار برق هوشمند است و بر این اساس، بر ضرورت بازنگری و روزآمدسازی مقررات و طراحی سازوکارهای تنظیم‌گری منعطف و آینده‌نگر برای تضمین امنیت حقوقی، شفافیت و عدالت در دسترسی به خدمات انرژی تاکید می‌شود.
کلیدواژه‌ها

1. فارسی
1. آشنا ایمن. (2025). طرح امن‌سازی افتا (زیرساخت حیاتی). بازیابی‌شده از وب‌سایت آشنا ایمن.​
2. بهبودی، اسلامی و آقازاده (1396). بحث و بررسی چالش‌های اینترنت اشیاء در سیستم‌های قدرت. دومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های دانش‌بنیان در مهندسی کامپیوتر و فناوری اطلاعات، تهران. https://civilica.com/doc/695976
3. بهبودی، بیات و صالحی (۱۳۹۶). چالش‌های حقوقی اینترنت اشیاء در مدیریت انرژی برق. فصلنامه سیاست انرژی، ۳(۲)، ۱۲۲-۱۴۰.
4. پژوهشکده فناوری ارتباطات. (1399). تنظیم مقررات و چالش‌های حقوقی اینترنت اشیاء در کشور.. https://www.itrc.ac.ir
5. پژوهشکده فناوری ارتباطات. (1399). چالش‌های حفاظت از داده‌های خصوصی در حوزه اینترنت اشیا: مطالعه تطبیقی.
6. حاجیلویی، یوسفی و ساعی (۱۴۰۰). بررسی کاربرد هوش مصنوعی در بازار برق و چالش‌های حقوقی آن. فصلنامه حقوق و فناوری اطلاعات ایران، ۵(۴)، ۱۸۵-۲۰۲.
7. سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایرا، 1405.
8. گروه حقوقی لگاتک. (2025). وضعیت حقوقی هوش مصنوعی در نظام حقوقی ایران. بازیابی‌شده از وب‌سایت لگاتک.​ https://legatech.ir/
9. مقدسی، رجبی الم دشت و مزینانی (1401). تأثیر بکارگیری فناوری اطلاعات بر اینترنت اشیاء. بیست و یکمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در علوم و فناوری، کرمان.
10. مقررات بازار برق ایران. (1382). آیین‌نامه و دستورالعمل‌های بازار برق ایران.
 
2. انگلیسی
1.     Aeris. (2024). European utility providers, are you ready for NIS2.​
2.     Amplyfi. (2025). AI-optimised smart grids: How EU and US utilities are transforming energy management.​
3.     Autoriteit Persoonsgegevens. (2025). Smart energy meter.​
Black, J., & Baldwin, R. (2010). Really responsive risk-based regulation.​
4.     Brownsword, R., & Goodwin, M. (2012). Law and the technologies of the twenty-first century: Text and materials.​
5.     Capco. (2024). The EU AI Act: A strategic framework for responsible AI in energy.​
6.     Clifford Chance. (2024). The EU introduces new rules on AI liability.​
7.     Enerdata. (2024). Iran energy market analysis. https://www.enerdata.net/estore/country-profiles/iran.html
8.     Energy and AI – Analysis. (2025). International Energy Agency (IEA)
9.     Energy Sustainability Directory. (2025). GDPR compliance in energy.​
10. ENISA. (2025). Energy sector cybersecurity guidelines and activities.​
11. Eurelectric. (2025). Cybersecurity in the power sector.​
12. European Commission Joint Research Centre. (2025). How AI is shaping EU electricity grids: The impact of the AI Act.
13. European Commission. (2018). Data protection and smart meters: The GDPR and the recast 
14. European Commission. (2021). Proposal for a regulation laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act).
15. European Parliament Study. (2025). European Parliament study recommends strict liability regime for high-risk AI systems.​
16. European Parliament. (2024). European Parliament legislative resolution on the proposal for a regulation laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act).​
17. European Parliament. (2025). EU AI Act: First regulation on artificial intelligence.​
18. GPECom Special Session. (2023). Wholesale and local electricity market design: New roles for consumers and prosumers.​
19. High-Level Summary of the AI Act. (2024). High-level summary of the AI Act.​
20. Huang, S., Wu, Q., Wang, J., & Shahidehpour, M. (2021). Artificial intelligence for the future energy system—A review. CSEE Journal of Power and Energy Systems, 7(6), 1349-1365. https://doi.org/10.17775/CSEEJPES.2021.03950
21. IEB Media. (2025). How NIS2 is redefining cybersecurity for industrial and energy systems.​
22. International Energy Agency (IEA). (2021). Unlocking smart grid opportunities in emerging markets and developing economies.​
23. International Energy Agency. (2025). Artificial intelligence and the surging electricity demand from data centres. https://www.iea.org/news/ai-is-set-to-drive-surging-electricity-demand-from-data-centres-while-offering-the-potential-to-transform-how-the-energy-sector-works
24. International Energy Agency. (2025). Energy and AI: Executive summary. https://www.iea.org/reports/energy-and-ai/executive-summary
25. Iran’s Day-Ahead Electricity Market Study. (2022). Iran’s day-ahead electricity market: Structural assessment and design.​
26. Iranian Smart Grid Market Forecast. (2017). Iran smart grid market forecast 2016–2026.​
27. Law Commission. (2021). Smart legal contracts: Advice to Government.​
28. Madappgang. (2024). Applications of IoT in the energy sector. https://madappgang.com/blog/iot-in-energy-sector/
29. Mengelkamp, E., et al. (2018). Designing microgrid energy markets: A case study for blockchain-based peer-to-peer electricity trading.
30. Mengelkamp, E., Gärttner, J., Rock, K., Kessler, S., Orsini, L., & Weinhardt, C. (2018). Designing microgrid energy markets: A case study: The Brooklyn Microgrid. Applied Energy, 210, 870-880. https://doi.org/10.1016/j.apenergy.2017.06.054
31. National Institute of Standards and Technology (NIST). (2014). Framework for improving critical infrastructure cybersecurity.​
32. OECD. (2021). OECD recommendation on agile regulatory governance to harness innovation.
33. Regulating AI in Energy. (2023). European Commission Report.
34. Sharmeela, C. (Ed.). (2023). IoT, machine learning and blockchain technologies for renewable energy and modern hybrid power systems. CRC Press. https://bibis.ir
35. Sharmeela, C., Sundararajan, V., & Rana, S. (2023). Internet of Things and energy management: A review. Energy Reports, 9, 2186-2200. https://doi.org/10.1016/j.egyr.2023.01.015
36. Sovacool, B. K., & Del Río, D. (2023). Operating AI systems in the electricity sector under Europe’s AI Act.
37. Sovacool, B. K., & Del Rio, D. F. (2022). Smart grids, smart users? The role of artificial intelligence and IoT in energy systems governance. Energy Policy, 168, 113128. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2022.113128
38. Sovacool, B.K., & Del Rio, D.F. (2022). Smart grids and smart governance: A review of emerging legal challenges. Energy Research & Social Science, 88, 102518. https://doi.org/10.1016/j.erss.2022.102518
39. Statista. (2024). IoT market in Iran. https://www.statista.com/outlook/tmo/internet-of-things/iran
40. The Great Grid Revolution. (2025). Legal frameworks for energy’s next chapter.
41. U.S. Department of Energy. (2015). Energy sector cybersecurity framework implementation guidance.​
42. U.S. Energy Information Administration. (2024). Iran energy market report. https://www.eia.gov/international/analysis/country/irn
43. UK Jurisdiction Taskforce. (2019). Legal statement on cryptoassets and smart contracts.